Recht op uitleg van een AI-besluit: wat artikel 86 AI Act je geeft

Kort antwoord: Neemt een organisatie een besluit over jou (mede) op basis van de uitkomst van een hoogrisico-AI-systeem uit bijlage III, en heeft dat besluit rechtsgevolgen of treft het je op vergelijkbaar ingrijpende wijze, dan geeft artikel 86 AI Act je het recht op een duidelijke en zinvolle uitleg: welke rol speelde het AI-systeem en wat waren de hoofdelementen van het besluit? Dat recht richt je tot de gebruiksverantwoordelijke (de deployer), en het komt bovenop je AVG-rechten.

Voor wie en wanneer

Het recht geldt voor een getroffen persoon — degene over wie het besluit gaat. Drie voorwaarden samen:

• het besluit wordt genomen door de gebruiksverantwoordelijke op basis van de output van een hoogrisico-AI-systeem uit bijlage III (met uitzondering van de systemen onder punt 2 van bijlage III, kritieke infrastructuur);
• het besluit heeft rechtsgevolgen of treft de persoon op vergelijkbaar aanzienlijke wijze;
• de persoon meent dat dit zijn gezondheid, veiligheid of grondrechten nadelig raakt.

Denk aan een afgewezen kredietaanvraag, een geweigerde verzekering, een selectiebesluit in werving of een toewijzing van een essentiële dienst, voor zover daarbij een hoogrisicosysteem is gebruikt.

Wat de uitleg moet bevatten

Geen volledige broncode of modelgewichten, maar begrijpelijke informatie: de rol van het AI-systeem in de besluitvormingsprocedure en de hoofdelementen van het genomen besluit. De maatstaf is navolgbaarheid voor een leek, niet technische volledigheid. Een "de computer zei nee" volstaat niet; de organisatie moet kunnen uitleggen hoe de uitkomst het besluit heeft gevormd.

Verhouding tot de AVG

Artikel 86 geldt "voor zover dit recht niet anderszins in het Unierecht is geregeld" — het vult aan, het vervangt niet. AVG artikel 22 verbiedt in beginsel een uitsluitend geautomatiseerd besluit met aanmerkelijk gevolg en geeft recht op menselijke tussenkomst en op het kenbaar maken van je standpunt. Artikel 86 AI Act is enger in trigger (specifiek hoogrisico bijlage III), maar expliciet over de uitleg zelf. In de praktijk stapelen ze: een hoogrisico-besluit raakt vaak beide regimes tegelijk — zie ook algoritmische besluitvorming bij de overheid.

Uitzonderingen

Het recht is niet absoluut. Lid 2 bepaalt dat het niet geldt waar uitzonderingen of beperkingen voortvloeien uit Unie- of nationaal recht (in overeenstemming met het Unierecht) — denk aan situaties rond fraudedetectie, opsporing of nationale veiligheid. En lid 3 maakt het subsidiair: bestaat er al een gelijkwaardig recht op uitleg onder ander Unierecht, dan geldt dat. Het is dus een bodem, geen stapeling bovenop bestaande rechten.

Wat het van aanbieder én gebruiksverantwoordelijke vraagt

De gebruiksverantwoordelijke kan alleen uitleggen wat hij begrijpt. Dat hangt af van twee andere plichten: de aanbieder moet via de gebruiksaanwijzing (art. 13) duidelijk maken hoe het systeem werkt en wordt geïnterpreteerd, en het systeem moet loggen (art. 12) zodat besluiten reconstrueerbaar zijn. Zonder die basis is een zinvolle uitleg achteraf onmogelijk. Bouw het uitlegproces dus in vóór ingebruikname, niet als de eerste klacht binnenkomt.

Vanaf wanneer

Artikel 86 treedt in werking op 2 augustus 2026 (de algemene toepassingsdatum van de AI Act). De praktische werking loopt gelijk op met de hoogrisico-verplichtingen van bijlage III — zie de AI Act-tijdlijn van verplichtingen voor de exacte gefaseerde data.

Wat te doen

• Breng in kaart welke besluiten je (mede) op hoogrisico-bijlage-III-systemen baseert en wie de getroffen personen zijn.
• Richt een uitlegproces in: wie geeft op verzoek de uitleg, binnen welke termijn, in begrijpelijke taal?
• Borg de basis bij de aanbieder: een gebruiksaanwijzing (art. 13) en logging (art. 12) die uitleg achteraf mogelijk maken.
• Stem af met je AVG-proces: combineer het art. 86-verzoek met de rechten onder AVG art. 22 en de informatieplichten.
• Documenteer de hoofdelementen van elk relevant besluit, zodat uitleg reproduceerbaar is en standhoudt bij een klacht of toetsing.

Artikel 86 maakt uitleg een recht van de burger, niet een gunst van de organisatie. Wie de logging en de gebruiksaanwijzing op orde heeft, kan eraan voldoen; wie dat uitstelt tot het eerste verzoek, staat met lege handen.